مقايسه كنيم ، بىزحمت به اين نتيجه مىرسيم كه شعر دورهء جاهلى از واقعيّت و صحّت سرشار است . اما در قرآن مطالب جغرافيايى كم است ، ولى در عوض پر از نظريّاتى است كه غالبا از منابع ديگر آمده و دانش جغرافيايى عربى گاه از توضيح آن ناتوان مانده است . « 17 » در ده سال اوّل دوران خلافت ، وسعت اطّلاعات جغرافيايى در نوشته‌ها كمتر انعكاس داشت . مسلما سيل فتوحات عرب كه آنها را دور از جزيره به اقطار مختلف برد ، در تصوّرشان از دنيا تغيير اساسى داد و بىگفت و گو ، در نتيجهء تجربهء مستقيم ، افق دريافت جغرافيايى ايشان گسترش يافت . ولى آشكارا توان ديد كه ، از آغاز كار ، نظريّه با تجربهء واقعى اختلاف داشت و همين تجربهء واقعى بندرت به محيط دانش آن روز راه يافت . علم بويژه در مدينه پديد آمد و رشد يافت و حاملان آن اصحاب [ حضرت ] محمّد [ ص ] و تابعان بودند ، ولى هدف اصلى آن مطالعهء قرآن و فراهم آوردن همهء چيزهايى بود كه به صورتى با [ حضرت ] محمّد [ ص ] و خلفاى اوّلين ارتباط داشت . واضح است كه علمى چنين به اطلاعات جغرافيايى كه در محيط سپاه و اداره فراهم آمده بود مجال نمىداد ، بدين جهت وسعت افق جغرافيايى به كلى در جهت ديگر بود و همهء كوشش آن به توضيح و تأويل نظريّات و اشارات جغرافيايى قرآن انحصار داشت . براى قضاوت در اين باب ، مايه‌اى بسيار فراوان از احاديث پيغمبر در دسترس داريم كه بعدها در تعدادى از مجموعه‌ها فراهم آمده است . نخستين بار تحقيق دربارهء حديث به وسيلهء دو خاور شناس بزرگ ، شنوك هور خرونيه و گولد تسيهر آغاز شد « 18 » و هر كه دربارهء آن بدقت مطالعه

--> ( 17 ) اصرار مؤلف بر تكرار ذكر عقيدهء خود در اين باره و تحميل آن ، بسى تعجب آور است ؛ عقيده‌اى كه در مورد كتب آسمانى و معتبرترين آنها ، قرآن ، چنين مىپندارد كه مجموعه‌هايى است از معارف و اطّلاعات گرد آمده از طريق عادى ، نه از راه وحى و الهام . خوب ، فرض مىكنيم چنين باشد . مؤلّف خود صريحا گفت كه شعر دورهء جاهليّت ، پر از مطالب صحيح جغرافيايى است . پيغمبر هم كه چهل سال از عمرش در دورهء جاهليّت بوده است و اين اشعار همواره در محيط زندگى او رواج داشته و خوانده مىشده است ، بنا بر اين اگر پيامبر بخواهد تحت تأثير باشد و از منابع مختلف بگيرد ، چرا مطالب صحيح را - به اذعان مؤلّف - از شعر جاهليّت نگيرد ، تا ايرادى هم بر او نباشد ؟ و چرا برود و از منابع پيچيده و دور از محيط دست و پاكند ؟ اينهاست نوع اظهار نظرهاى غير علمى و پا در هوا و واضح البطلانى كه مؤلّفان غير مسلمان در اين گونه موارد ابراز داشته‌اند . و وجدان علمى و بحث آزاد ايجاد مىكند كه در مورد آنها اين تذكّرات و توضيحات داده شود ( ب ) . - و . ( 18 ) مؤدبانه‌ترين تعبيرى كه دربارهء اين اظهار نظر مىتوان به كار برد ، كلمهء « سخيف » است . چطور « نخستين بار . . . » ! پيامبر « ص » خود فرموده بود كه ممكن است كسانى بر من دروغ ببندند ، چنان كه على « ع » صريحا در نهج البلاغه به اين مطلب تصريح كرده است ( خطبهء 203 ) . علما و محققان مسلمان از سنى و شيعه نيز دهها كتاب دربارهء اهميت معرفت حديث و تميز صحيح و نا صحيح آن تاليف كرده‌اند ، حتى نوشته‌اند كه محمد بن اسماعيل بخارى كه در كتاب صحيح خود 2761 حديث ( پس از حذف مكرّرات ) ذكر كرده است اين تعداد انتخاب شده است از حدود 600000 حديث .